Christus op de Calvarieberg

In Brabant presenteerde in de rubriek bijzondere Brabantse bodemschatten,
aangedragen door de deelnemende regiolocaties het project ‘ Onder onze voeten’ .
Iedere locatie was het decor van een determinatiemiddag, waarbij een team van
experts een grote verscheidenheid aan bodemvondsten analyseerde. In Brabant, het
tijdschrift voor Brabants heem en erfgoed, gunt u een gedetailleerd kijkje op een
dergelijke vondst. Uit Brabantse bodem. Deze keer is het woord aan Piet van de
Watering van heemkundigkring ‘ Halchterth’ Halsteren-Lepelstraat

Christus’ kruisiging gekopieerd.

Bijbelse voorstelling ‘kruisiging van Christus’


Dit aardewerkbord, majolica 36,5 cm. zeventiende eeuw werd in 1988 gevonden
bij een opgraving in de Auvergnepolder te Halsteren, genaamd ’t Waterhuisje
een herberg annex smidse die stond aan een vertakking van de Oosterschelde.

Gedurende 1986 en 1987 werd in de polders tussen het dorp Halsteren en de stad
Tholen bodemonderzoek verricht. Onverwacht kwam een ongekende hoeveelheid
gebruiksvoorwerpen uit de zeventiende en achttiende eeuw naar boven. Een van
de vondsten was een bijzonder stuk aardewerk: een bord met daarop afgebeeld de
kruisiging van Christus.

De opgravingen vonden plaats op een locatie waar ’ t Waterhuisje heeft gestaan:
een herberg aan het Lange Water, een inmiddels afgesloten vertakking van de
Oosterschelde en bovendien de voormalige grens tussen Zeeland en Brabant. De
locatie wordt ook wel de ‘ Verkorting’ genoemd: waar het Lange Water het smalst
was, stak men per pontje over van en naar het eiland Boudewijnspolder (Polre)
en daarna nog een pont naar eiland Tholen. Met name onder het gevonden Delfts
aardewerk bevonden zich enkele bijzondere vondsten. Van sommige wordt heden ten
dage nog steeds gespeculeerd waarnaar de afbeeldingen op het aardewerk mogelijk
verwijzen.

Dat geldt zeker ook voor het bord met de kruisiging van Christus. Staat op
dit Bijbelse sierbord nu een man of een vrouw afgebeeld? Er zijn soortgelijke
borden waarop de figuur aan het kruis wel degelijk zeer helder als een man is
te onderscheiden. Veelal staan er in die gevallen twee personen naast het kruis,
bovendien op een kale Calvarieberg. Dat alles is bij het bord van ’ t Waterhuisje niet
het geval.

De kwaliteit van de afbeelding is sowieso niet hoogstaand. Een mogelijke verklaring
zit in het feit dat Chinees porselein, ingevoerd door de VOC, in de zeventiende en
achttiende eeuw in ons land een grote populariteit genoot. Men ging het product
hier namaken, al was dat niet op porselein, aangezien de noodzakelijke grondstoffen
voor de fabricage daarvan ontbraken. Het witte aardewerk met blauwe beschildering,
maar dan van inheemse makelij, zou gaandeweg de geschiedenis de soortnaam ‘ Delft
blauw’ krijgen. Door de grote vraag ernaar ontstond massaproductie en dit werkte de
onnauwkeurigheid in de hand. Het gevolg: snelle en slordige afbeeldingen. Correctie
was bij dit aardewerk niet mogelijk, dus wanneer een lijn met penseel op het bord
werd geschilderd was deze definitief. Ook de sponstechniek die werd gebruikt om de
struiken op het bord met de kruisiging van Christus aan te brengen, lijkt een snelle
invuloefening te zijn geweest.

Wat kan dan de conclusie zijn ten aanzien van dit bijzondere bord? Massaproductie
zou absoluut voor een kwaliteitsafname kunnen zorgen, zeker als de uitvoering
in handen was van een onervaren of onkundige schilder. Wanneer deze schilder
bovendien voor zijn eigen werk borden kopieerde – een logisch gevolg van de
genoemde massaproductie – die zelf al niet een zeer duidelijke voorstelling
verbeeldden, is de kans des te groter dat het eindresultaat een kruisiging toont van een
eenzame androgyne figuur bovenop een met struiken begroeide Calvarieberg. Een
slordige kopie, van een slordige kopie, van een slordige kopie. Echter, hoe dan ook
een bijzondere vondst, al was het alleen maar in de mate waarin het afwijkt van het
origineel.

Piet van de Watering, Heemkundekring Halchterth, Halsteren-Lepelstraat